پاسخ به شبهه وسیله گرفتن اموات و قبور
اثبات وسیله شرعی بودن اموات, نیاز به دلیل صریح از قرآن و سنت دارد که چنین ادله ای نیز در هیچ کجای قرآن و سنت وجود ندارد, ولذا هر شکلی از عقیده وکالت داشتن اموات برای رزق و امور احیاء, شرک و کفر است.
آیات
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا (۵۶) أُولَٰئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَىٰ رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ ۚ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا (۵۷) الإسراء
ای پیامبر به مشركین بگو، افرادی را كه بجز خداوند، شایسته می دانید، صدا كنید آنها توانایی دفع ضرر و زیان را از شما ندارند و نمی توانند وضعیت شما را تغییر دهند. آن كسانی را كه ایشان آنها را صدا می كنند آنها خودشان برای تقرب به پروردگار (عبادات را) وسیله قرار می دهند و امید وار به رحمت خداوند و از عذاب او هراسناكند زیرا از عذاب خداوند باید پرهیز كرد».
- شرط ابطال استغاثه غیر, عجز در پاسخ گویی به مانند مردگان و حتی عجز در ضرر رساندن است.
- شرط ابطال استغاثه غیر, وابسته به وسیله مانند نماز و روزه و غیره بودن است.
طبق آیه, مخلوقاتی که وسیله تقرب پنداشته میشوند, وسیله تقرب نیستند زیرا اگر بودند، خود آنها به عنوان وسیله به دنبال وسیله های دیگری همچون نماز و روزه و زکات و عبادت نبودند.
ابتغاء وسیله
یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ ﴿۳۵﴾ المائدة
ای کسانی که ایمان آوردهاید، از خدا پروا کنید، و به سوی او برای تقرب وسیله جویید؛ و در راهش جهاد کنید، باشد که رستگار شوید (۳۵)
- اولا, باید دانست که لفظ «وَسِیلَةَ» لفظِ دال بر اشیاء است, و بر اشخاص و هویت های عاقل دلالت ندارد.
- ثانیا, همانطور که سَلَف صالح و علماء امت نقل کرده اند, منظور از وسیله, اعمال عبادی و انجام شریعت الهی است.
احادیث
أَخْبَرَنَا ابْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنِي حَيْوَةُ أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ عَنِ ابْنِ قُسَيْطٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: لَمَّا رَأَيْتُ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طِيبَ نَفْسٍ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ لِي, فَقَالَ: "اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِعَائِشَةَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنَبِهَا وَمَا تَأَخَّرَ مَا أَسَرَّتْ وَمَا أَعْلَنَتْ"، فَضَحِكَتْ عَائِشَةُ حَتَّى سَقَطَ رَأْسُهَا فِي حِجْرِهَا مِنَ الضَّحِكِ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: "أَيَسُرُّكِ دُعَائِي"؟ فَقَالَتْ: وَمَا لِي لَا يَسُرُّنِي دُعَاؤُكَ فَقَالَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: "وَاللَّهِ إِنَّهَا لَدُعَائِي لِأُمَّتِي فِي كل صلاة"
در احادیث مختلف نقل شده, رسول الله صلی الله علیه وسلم, به عنوان بهترین امت خود, بارها برای تمام امت خود دعاء و طلب رحمت و مغفرت کرده, ولذا این دلیل که برای بخشیده شدن گناهان افراد دیگر را میخوانند, ابطال میشود.
روایات
وسیله, طبق کتب خود امامیه و اهل قبور, همان اعمال صالحه و نماز و روزه است؛ امام برخی شیعیان امامیه در کتاب منسوب به سجاد میگوید (علی بن حسین):
ولا وسيلة لنا إليك إلا أنت.
و وسیله ای به سوی تو برای ما نیست جز خود تو (الله).
- الصحيفة السجادية
طلب هرگونه امری از اموات, یا طلب امور فوق الاسباب از احیاء, مثل وارد کردن شخصی به بهشت یا جهنم, شرکِ صریح, وخروج از ملت اسلام است.
وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَدْعُوهُ وَ لَا أَدْعُو غَيْرَهُ وَ لَوْ دَعَوْتُ غَيْرَهُ لَمْ يَسْتَجِبْ لِي دُعَائِي
حمد از آن خدایی است که آنرا میخوانم، و غیر او را نمیخوانم، و اگر غیر او را میخواندم پاسخی به دعایم نمیداد.
- الصحيفة السجادية (ابطحي) - الإمام زين العابدين (ع) - الصفحة ٢١٤
- زاد المعاد - العلامة المجلسي - جلد: 1 ص: 92
دعای فوق, دعای یکی از ائمه فرقه شیعیان اثنی عشری است که بعضی بجای خدا ایشان را میخوانند، ولی خود او بر کمک خواستن از الله یگانه تاکید دارد.
وسیله گرفتن رسول بعد از وفات
حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ مَالِكِ الدَّارِ، قَالَ: وَكَانَ خَازِنَ عُمَرَ عَلَى الطَّعَامِ، قَالَ: أَصَابَ النَّاسَ قَحْطٌ فِي زَمَنِ عُمَرَ، فَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى قَبْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، اسْتَسْقِ لِأُمَّتِكَ فَإِنَّهُمْ قَدْ هَلَكُوا، فَأَتَى الرَّجُلَ فِي الْمَنَامِ فَقِيلَ لَهُ: " ائْتِ عُمَرَ فَأَقْرِئْهُ السَّلَامَ، وَأَخْبِرْهُ أَنَّكُمْ مُسْتَقِيمُونَ وَقُلْ لَهُ: عَلَيْكَ الْكَيْسُ، عَلَيْكَ الْكَيْسُ "، فَأَتَى عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ فَبَكَى عُمَرُ ثُمَّ قَالَ: يَا رَبِّ لَا آلُو إِلَّا مَا عَجَزْتُ عَنْهُ.
ابو معاویه از ... از مالک الدار, گفت: و او خزانه دار عمر (رضی الله عنه) بود گفت: در زمان عمر مردم گرفتار قحطی شدند؛ مردی (مجهول) به سوی قبر شریف رسول خدا آمد و گفت: ای رسول خدا برای اُمَّتَت از خداوند باران بخواه که آنان هلاک شدند! رسول خدا در خواب او آمد و فرمود: نزد عمر برو و سلام مرا برسان و به او خبر بده که شما سیر آب میشوید و بگو نسبت به مردم بخششهایت بیشتر باشد؛ این مرد نزد عمر آمد و از این خوابش خبر داد، عمر گریه کرد و گفت: ای پروردگار من قابل این سلام و اکرام نبودم! هر خدمتی که از دستم بیاید, از این مردم دریغ نخواهیم کرد.
حدیث فوق ضعف سندی دارد, اما فارغ از ضعف در سند, هیچ جایگاهی در بحث عقیده ندارد.
- اولاً, قول و عمل یک مرد مجهول, نزد اهل سنت مرجع اخذ عقیده نیست.
- ثانیاً, این عمل خلاف سنت صلات الاستسقاء است و سنت است, ولذا قابل پذیرش نیست.
- ثالثاً, همزمانی توسل یک مرد مجهول با بارش باران, اثبات موجب باران شدن نیست.
قول علماء
هذا الأثر على فرض صحته كما قال الشارح ليس بحجة على جواز الاستسقاء بالنبي صلى الله عليه وسلم بعد وفاته لأن السائل مجهول ولأن عمل الصحابة رضي الله عنهم على خلافه وهم أعلم الناس بالشرع ولم يأت أحد منهم إلى قبره يسأله السقيا ولا غيرها بل عدل عمر عنه لما وقع الجدب إلى الاستسقاء بالعباس ولم يُنكر ذلك عليه أحد من الصحابة فعُلم أن ذلك هو الحق وأن ما فعله هذا الرجل منكر ووسيلة إلى الشرك بل قد جعله بعض أهل العلم من أنواع الشرك.
- الفتح (2/575)
بطلان عمل
أنها مخالفة لما ثُبِّتَ فِي الشَرعِ مِن استحبابِ إقامةِ صَلاةِ الاستسقاءِ لاستنزال الغيث من السماء، كما ورد ذلك في أحاديث كثيرة
مجهول بودن فاعل
هب أن القصة صحيحة، فلا حجة فيها، لأن مدارها على رجل لم يُسَم، فَهُوَ مَجهُولٌ أيضاً، وتسميته بلالاً في رواية سيف لا يساوي شيئاً، لأن سيفاً هذا – وهوابن عمر التميمي – متفق على ضعفه عند المحدثين، بل قال ابن حبان فيه: "يروي الموضوعات عن الأثبات، وقالوا: إنه كان يضع الحديث". فمن كان هذا شأنه لا تقبل روايته ولا كرامة، لا سيما عند المخالفة.
توسل نبودن
أن هذا الأثر ليس فيه التوسل بالنبي صلى الله عليه وسلم، بل فيه طلب الدعاء منه بأن يستسقي الله تعالى أمته
روات
مالک الدار
«مالک الدار», راوی ای غیر معروف و غیر ثقه است, و روایات او نیاز به برسی خبری و تطبیق دارند.
عدم التسليم بصحة هذه القصة، لأن مالك الدار غير معروف العدالة والضبط
اعمش
اعمش یک راوی غیر ضابط و کثیر الوهم است که روایات وی نیاز به برسی دارد, و روایات عن عنه از وی پذیرفته نیست, لکن اگر بر «سماع» تصریح شود, با الفاظی همچون «حدثنا - انبأنا - اخبرنا» مسئله متفاوت است.
قلت: وهو يدلس، وربما دلس عن ضعيف، ولا يدرى به، فمتى قال حدثنا فلا كلام، ومتى قال " عن " تطرق إلى احتمال التدليس إلا في شيوخ له أكثر عنهم: كإبراهيم، وابن أبي وائل، وأبي صالح السمان، فإن روايته عن هذا الصنف محمولة على الاتصال.
قال ابن المديني: الأعمش كان كثير الوهم في أحاديث هؤلاء الضعفاء.
بالنسبة لعنعنة الأعمش فإنه وإن كان في المرتبة الثالثة -والله أعلم- من المدلسين لكثرة تدليسه، ولكونه يدلس عن الضعفاء والمجاهيل، ولكن عنعنته هنا محمولة على الاتصال.
اقوال
تقریبا تفسیر کلیه علماء حتی علماء فرقه اثنی عشری از وسیله شریعت خداوند مثل نماز و روزه و زکات است.
واژه وسیله در آیه ۳۵ سوره مائده را به رساندن خود و یا تقرب به چیزی از روی میل و رغبت معنا کردهاند و حقیقت وسیله به سوی خداوند را رعایت راه و روش او به وسیله علم و عبادت و جستجوی مکارم شریعت دانستهاند.
- راغب اصفهانی (اثنی عشری) در مفردات (۱۴۱۲ق)
وحقيقة الوسيلة إلى الله تعالى مراعاة سبيله بالعلم والعبادة ، وتحري مكارم الشريعة
حقیقت وسیله به این معنا است که به احکام الهی علم پیدا شود و به بندگی او بپردازند و در نهایت در پی عمل به مکارم شریعت باشند.
- موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۵ ، ص ۵۳۵
- الميزان في تفسير القرآن نویسنده : العلامة الطباطبائي جلد : 5 صفحه : 328
برخی از مفسران با استناد به روایتی از امام علی(ع) وسایل تقرب به خداوند را در ایمان به خدا و رسولش، جهاد در راه خدا، نماز، روزه، زکات، انفاق، حج، عمره، صله رحم، صدقه آشکار و مخفی و ذکر خدا دانستهاند.
- مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۳۶۴
- ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۱۴۹
بدعت بودن
ويقولون: إذا طلبنا منه الاستغفار بعد موته كنا بمنزلة الذين طلبوا الاستغفار من الصحابة، ويخالفون بذلك إجماع الصحابة والتابعين لهم بإحسان وسائر المسلمين، فإن أحداً منهم لم يطلب من النبي صلى الله عليه وسلم بعد موته أن يشفع له ولا سأله شيئاً ولا ذكر ذلك أحد من أئمة المسلمين في كتبهم، وإنما ذكر ذلك من ذكره من متأخري الفقهاء وحكوا حكاية مكذوبة على مالك رضي الله عنه
کفر بودن
وَقَدْ يُخَاطِبُونَ الْمَيِّتَ عِنْدَ قَبْرِهِ: سَلْ لِي رَبَّك. أَوْ يُخَاطِبُونَ الْحَيَّ وَهُوَ غَائِبٌ كَمَا يُخَاطِبُونَهُ لَوْ كَانَ حَاضِرًا حَيًّا وَيُنْشِدُونَ قَصَائِدَ يَقُولُ أَحَدُهُمْ فِيهَا: يَا سَيِّدِي فُلَانٌ أَنَا فِي حَسَبِك أَنَا فِي جِوَارِك اشْفَعْ لِي إلَى اللَّهِ سَلْ اللَّهَ لَنَا أَنْ يَنْصُرَنَا عَلَى عَدُوِّنَا سَلْ اللَّهَ أَنْ يَكْشِفَ عَنَّا هَذِهِ الشِّدَّةَ أَشْكُو إلَيْك كَذَا وَكَذَا فَسَلْ اللَّهَ أَنْ يَكْشِفَ هَذِهِ الْكُرْبَةَ. أَوْ يَقُولُ أَحَدُهُمْ: سَلْ اللَّهَ أَنْ يَغْفِرَ لِي. وَمِنْهُمْ مَنْ يَتَأَوَّلُ قَوْله تَعَالَى {وَلَوْ أَنَّهُمْ إذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا} وَيَقُولُونَ: إذَا طَلَبْنَا مِنْهُ الِاسْتِغْفَارَ بَعْدَ مَوْتِهِ كُنَّا بِمَنْزِلَةِ الَّذِينَ طَلَبُوا الِاسْتِغْفَارَ مِنْ الصَّحَابَةِ وَيُخَالِفُونَ بِذَلِكَ إجْمَاعَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانِ وَسَائِرَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ لَمْ يَطْلُبْ مِنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ مَوْتِهِ أَنْ يَشْفَعَ لَهُ وَلَا سَأَلَهُ شَيْئًا وَلَا ذَكَرَ ذَلِكَ أَحَدٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ فِي كُتُبِهِمْ وَإِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ مَنْ ذَكَرَهُ مِنْ مُتَأَخِّرِي الْفُقَهَاءِ وَحَكَوْا حِكَايَةً مَكْذُوبَةً عَلَى مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَيَأْتِي ذِكْرُهَا وَبَسْطُ الْكَلَامِ عَلَيْهَا إنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. فَهَذِهِ الْأَنْوَاعُ مِنْ خِطَابِ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ بَعْدَ مَوْتِهِمْ عِنْدَ قُبُورِهِمْ وَفِي مَغِيبِهِمْ وَخِطَابِ تَمَاثِيلِهِمْ هُوَ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الشِّرْكِ الْمَوْجُودِ فِي الْمُشْرِكِينَ
وإن أثبَتُّم وَسَائِطً بَين اللهِ وبينُ خَلقِه ـ كالحِجَابِ الذين بَينُ الملكِ وَرَعيَته ـ بِحيث يَكُونُونَ هُم يرفعون إلى اللهِ حَوَائِجُ خَلقِه، فالله إنَّما يَهدى عِبادَه ويرزُقُهُم بِتَوَسُّطِهم، فالخَلقُ يسألونَهُم، وَهُم يسألونَ اللهَ، كما أن الوسائط عند الملوك يسألون الملوك الحوائج للناسِ، لِقُربِهم مِنهم، والناسُ يسألونَهُم، أدبا مِنهم أن يباشروا سؤالَ الملك، أو لأن طَلَبَهُم مِن الوسائطِ أنفعُ لَهُم مِن طَلَبِهم مِن الملك؛ لكَونهم أقرَب إلى الملكِ مِن الطالِبِ للحوائجِ. فمن أثبتهم وسائط عَلَى هَذا الوجه، فَهُوَ كافر مُشرِك، يَجِبُ أن يَستَتَابَ، فإن تَابَ وإلا قتل. وهؤلاء مشبهون لله، شبهوا المخلوق بالخالق، وجعلوا لله أندادا.
If you establish intermediaries between God and His creation—like a veil between the king and his subjects—such that they are the ones who raise the needs of the creation to God, then know that God guides His servants and provides for them through their intercession. The people ask them, and they ask God, just as intermediaries at royal courts present the needs of the people to the king due to their closeness to him, and the people ask these intermediaries out of respect not to approach the king directly, or because requesting through the intermediaries benefits them more than requesting directly from the king, since the intermediaries are closer to the king than the one in need. Whoever establishes intermediaries in this manner is a disbeliever and a polytheist, and must be given the chance to repent; if he does not repent, he must be killed. These people liken the created to the Creator and set up equals alongside God.