اراده آزاد و جبری
به توانایی «تصمیم گیری» یا «انتخاب» به انگلیسی «decision making», «اراده» و «اختیار» گفته میشود, و به انجام آن بدونِ جبرِ خارجی, «اراده آزاد» یا «اختیار آزاد», به انگلیسی «free will», گفته میشود.
در مقابل اراده آزاد, اراده جبری قرار دارد که بیان میکند اراده آزاد، توهمی بیش نیست, و اعمال انسان, تنها حاصل عوامل محیطی هستند، و گرفته شدن تصمیم های یکسان, در شرایطی ثابت, «اجتناب ناپذیر» است.
از آنجا که ذهن انسان، با استقلال کامل از محیط، میتواند مفهوم "خُود" و "نَفس" را انتزاع کند، به همین ترتیب، با همان استقلال از محیط، میتواند بین فکر کردن به "خود" و "هیچ" یا مفاهیم دیگر نیز، انتخاب و اختیار آزاد کند.
بیشکّ, اراده انسان, به سبب قدر الهی, محدود به اموری معیَّن است, لکن انسان در انتخاب در محیط مقدَّر آزاد است.
همه دلایل و علت ها, برای معلول ها, جبر هستند.
جبر پذیری، ناقض اراده آزاد نیست.
لازمه اراده آزاد، انتخاب است.
براهین
برسی علّی
در برسی عِلّی, اگر انسان را معلول علَّت ها بدانیم, هر علَّت, یک عامل جبر برای انسان است, لکن حَتّی در صورت پذیرش «جزء مختارِ مستقل انسان» به عنوان علَّت نا معلول, از آنجا که هر چیزی دارای ماهیَّت است, باز هم انسان در جبرِ ماهیَّت خویش قرار میگیرد؛ بنا بر این, از نظر علّی, در همه حالات, انسان در جبر قرار میگیرد.
دوگانگی موجی-ذرهای
دوگانگی موجی-ذرهای در مکانیک کوانتوم, نشان میدهد که ماهیَّت اشیاء در مقیاس کوانتومی متغیِّر و متفاوتِ با منطق های مبتنی بر اصلِ این همانیِ کلاسیک سابق است؛ البته این احتمال نیز میتواند وجود داشته باشد که ذرّات نه موج هستند و نه ذرّه, بلکه شکل سوّمی از چیستی هستند که شناخت کامل از آن نداریم, ولی با این حال این مسئله نشان میدهد که با علمِ فعلی انسان, برخی امور را نمیتوان به صورت قطعی و یقینی دانست.
داده های محیط
تصمیم گیری و عمل انسان, پیوسته وابسطه به اطلاعات کسب شده بیرونی و ارثنی درونی است.
تجربی
داده های تجربی، اطلاعاتی است که انسان، در طول زندگی، در شرایط مختلف، توسط افراد و محیط های مختلف، کسب میکند.
غیر تجربی
داده های غیر تجربی, اطلاعاتی هستند که از بدو تولد با ما بودهاند.
غریزه
غریزه, به انگلیسی instinct, تمایُلِ به ارث برده شده و ژنتیکی از والدین است که باعث ایجاد رفتار ها و حالات مختلف در انسان میشود.
- رفلکس ها
- شَهوَت جنسی
- عشق فرزند
- دگر خواهی
- و ...
فطرت
پدیده هایی انتزاعی و ذهنی هستند که باعث خشنودی یا آزردگی انسان میشوند؛ مثل «تمایل به کشف حقیقت», «تمایل به پذیرش خالق», «برتری طلبی», «تمایل به عبودیَّت» و غیره.
تمایل به برخی پدیده های فطری به مانند حقیقت جویی به قدری زیاد است که حتی اگر مخالف سیستم پاداش و جزای مغیز او نیز باشد, باز هم طالب آن است.
فرق
compatibilism
بیان میدارد که free will تعارضی با determinism ندارد, و اگر فرد هرچند تحت تاثیر علت ها, بدون جبر خارجی, در درون خود تصمیم بگیرد, اراده آزاد است.
سوالات
دلیل مجازات چیست
با وجود جبرِ محیط, علَّت مُجازات و عُقوبَت چیست؟ ایجاد یک علَّت جدید به عنوان باز دارنده.
دلیل حکم اعدام
در صورت پذیرش جبر مطلق, علَّت اعدام افراد چیست؟ جدا از ارائه علَّت بازدارنده, میتواند هدف، حذف ذهن دارای اشکال باشد.
اقوال
Calvinism
جنبش calvinism در مسیحیَّت نیز از جمله گروه های دینی-مسیحی قائِل به جبر هستند.
Sam Harris
طبق قول Sam Harris, اراده آزاد و تجربه اراده آزاد یک توهم است, و در واقع هیچ کس اراده ای حقیقی ندارد؛ یعنی حوادث و اعمال حادث از طرف انسان, حاصل برهم کنش های شیمیایی مواد است, و وقوع آن امری اجتناب نا پذیر است.
سم هریس میگوید, اگر به خوبی تامل کنیم, به عدم وجود اراده آزاد پی میبریم؛ ایشان میگوید: اعمال ما به گونه ای است که گویی اعمال ما از قبل نوشته میشوند, و سپس ما انجام میدهیم؛ یعنی دنیای ما جبری است, و چه بخواهیم چه نخواهیم, برخی برهم کنش ها رخ میدهند و رخ خواهند داد.
به اعتراف Sam Harris, فکر کردن به عدم وجود Free Will میتواند برخی مردم را دیوانه کند.
اشعار
بـر من قلـم قضـا چـو بـی من رانـنـد - پس نیک و بدش ز من چرا میدانند
دی بی من و امروز چو دی بی من و تو - فردا به چه حجتـم به داور خوانـنـد
- رباعیات خیام
من مِی خورم و هر که چو من اهل بود - می خوردن من به نزد او سهل بود
می خـوردن من حق ز ازل میدانسـت - گر می نخـورم علم خدا جهـل بود